ODTUMİST-İSTANBUL ODTÜ MEZUNLARI DERNEĞİ

Gentile Bellini’in Fatih Sultan Mehmet (Mehmed II) Portre resmi

2 Temmuz 2020

Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethettikten sonra Galata’da yerleşik Venedikli tacirler mevcut durumlarını korumak için Venedik şehir devleti yetkililerine başvuru yapmışlar. Venedik’ten elçi gönderin, vergimizi ödeyelim, ticaretimize devam edelim, demişler. Venedik büyükelçisi ile Fatih’in yetkilendirdiği Osmanlı yönetimi bir ticaret anlaşması yazmışlar. Fatih anlaşmaya ek olarak Venedik şehir devletinden dönemin en iyi portre ressamını kendi portresini yapmak üzere göndermelerini istemiş. Venedik senatosu toplanmış, dönemin en iyi ressamı Gentile Bellini (1429-1507) görevlendirmiş. Gentile Bellini, elinde devam eden kilise tavan duvar resimlerini bırakmış, portre resimlerine ara vermiş. Yanına hizmetçisi ve ressam yardımcılarını almış. Bir Venedik ticaret gemisiyle 1478 yılında İstanbul’a gelmiş. Fatih Sultan Mehmet’in huzuruna kabul edilmiş. Fatih önce ressamın artistik becerisinden emin olmak istemiş. Topkapı sarayının Harem tavanı ve duvarlarına dini resimler yaptırmış. Bu resimlere Bellini erotik rönesans motifleri katmış. Sonra Harem kadınlarının, saray görevlilerinin, yeniçerilerin, katiplerin eskizlerini resimlerini yapmış. Fatih, ressamın sanat becerisinden emin olduktan sonra poz verip kendi portre resmini yaptırmış.. Bu resimlerden birincisi yıllardır İngiltere “Victoria Albert Museum” da sergileniyor. İkinci ve bence daha estetik sanatsal portresi bugün Katar Doha İslam Sanatları Müzesinde. Katar yönetimi önce sadece bir yatırım olarak 2010 yılında Sotheby müzayedesinden 220 bin pound fiyata satın almış, ama resmin ünü yayılınca, müze bu eserle çok meşhur olmuş.

İstanbul Büyük Şehir Belediyesinin son Londra Christie müzayedesinden 770 bin İngiliz pound fiyatla satın aldığı üçüncü portre Bellini tarafından İtalya’ya dönüşünden sonra yapılmış. Bellini İstanbul’da 18 ay kalmış. Bu sürede çok sayıda resim eskiz yapmış. Yağlı boya resimler Topkapı Sarayı’nda kalmış. Eskizleri Bellini yanında Venedik’e getirmiş. Bu eskizlerden yararlanarak ilerleyen yıllarda zaman buldukça yeni yağlı boya resimler yapmış. Üçüncü portreyi Bellini, Venedik dönüşü yapmış.

Şimdi çok konuşulan önemli soruya geliyoruz. Üçüncü yağlıboya resimde Fatih ile eşdeğer konumda gözüken soldaki genç adam kim? Fatih’in üç oğlu olmuş. İlk büyük şehzade Mustafa, Bellini’nin İstanbul’a gelişinden beş yıl önce ölmüş. O yıllarda Şehzade Beyazıt 30’lu yaşlarda ve uzun süreli Amasya valisi. Bellini herhalde Beyazıt’ı hiç görmedi. Cem Sultan ise o sırada genç, Konya valisi. Bellini, Cem Sultanı İstanbul’da görmüş olabilir. Tarihçi üstadımız Prof. İlber Ortaylı çok net konuşuyor. “Soldaki genç kesin Cem Sultandır”, diyor. Diğer sanat tarihçileri o kadar emin değiller. Resimdeki genç adamın normal düz küçük Avrupalı burnu var. Cem sultanın sürgün ve hapis dönemlerinde çizilmiş resimlerinde babası Fatih’e çok benzer karakteristik kemerli büyük burnu var. Bu konu üstünde daha çok düşünmemiz lazım.

Bu resimler Topkapı Sarayından nasıl çıktı? Fatih’in 1481 yılında vefatından sonra tahta çıkan II. Beyazıt, dini etki altında kalmış. Yağlı boya resimleri pazarda sattırmış. Bu yağlı boya tabloları Venedik tacirleri çok ucuza satın alıp İtalya’ya götürmüşler. Daha sonra bu eserlerden çok sayıda kopyalar yapılmış.

Gelelim bu resim nerde sergilenmeli? Her müzenin öne çıkardığı bir sanat eseri vardır. Paris Louvre müzesinde “Mona Lisa” resmi, British Museum’da “Rosetta taşı”, Berlin sanat müzesinde Antik Mısır’dan “Nefertiti alçı büstü”, İstanbul Koç Pera müzesinde Osman Hamdi beyin “Kaplumbağa terbiyecisi” resmi, İstanbul arkeoloji müzesinde “iskender lahiti”, Ankara resim heykel müzesinde yine Osman Hamdi beyin “kılıç kontrol eden savaşçı” resmi. Milano Santa Maria Della Gracia kilisesinde “İsa son yemek” duvar resmi.

 

Bu resim İstanbul sanat müzelerinde dönüşümlü olarak sergilenmeli. Tek bir müzede kalmamalı. Bu resmi görebilmek için her yıl başka bir müzeye gitmeliyiz. İstanbul’da Emirgan Sakıp Sabancı müzesinden başlayalım. Sonra İstanbul Modern, sonra Koç Pera müzesine gelmeli. Arkasından İzmir Arkas, Ankara İşbankası sanat müzelerinde yer almalı ve hep beraber gidip görmeli sahiplenmeliyiz.

 

Haluk Direskeneli

Ankara 28 Haziran 2020

 

Last modified: 15 Temmuz 2020